Mózg, który pamięta. Co usłyszeliśmy w Ożarowie o polifenolach, śnie, mikrobiocie i prewencji choroby Alzheimera?

Targi, które pachniały ziołami i nauką

Majowe targi zielarskie w Ożarowie mają w sobie coś, czego trudno szukać na typowych konferencjach medycznych. Zapach suszonych ziół miesza się tam z rozmowami zielarzy, naukowców, producentów żywności funkcjonalnej i ludzi, którzy po prostu szukają odpowiedzi na pytanie, jak żyć dłużej w zdrowiu – nie tylko fizycznym, ale także psychicznym.

Między stoiskami z nalewkami, fermentowanymi produktami, ekstraktami roślinnymi i tradycyjnymi preparatami można było usłyszeć wykłady, które wyraźnie pokazywały, że współczesna nauka coraz mocniej wraca do rzeczy pozornie prostych: snu, ruchu, relacji społecznych, mikrobioty jelitowej i związków obecnych w roślinach.

Jednym z najbardziej interesujących wydarzeń targów był wykład prof. dr hab. inż. Dominika Szwajgiera oraz dr hab. Ewy Baranowskiej-Wójcik, prof. UP, dotyczący neurodegeneracji, choroby Alzheimera oraz potencjalnej roli polifenoli w ochronie mózgu. Był to wykład niezwykły nie tylko dlatego, że dotyczył jednego z największych wyzwań współczesnej medycyny, ale przede wszystkim dlatego, że łączył świat nauki laboratoryjnej z praktycznym spojrzeniem na codzienne życie.

Nie była to klasyczna prezentacja pełna marketingowych sloganów. Raczej próba pokazania, że mózg człowieka jest systemem znacznie bardziej złożonym, niż przez lata sądzono – i że jego kondycja zależy od dziesiątek drobnych czynników, które każdego dnia ignorujemy.

Mózg – najbardziej energochłonny organ człowieka

Już na początku wykładu padła obserwacja, która ustawiła ton całego spotkania. Mózg człowieka, choć stanowi zaledwie niewielki procent masy ciała, zużywa ogromne ilości energii i tlenu. Jest niezwykle wydajny, ale jednocześnie bardzo delikatny. To właśnie dlatego wszelkie zaburzenia związane z układem krążenia, stresem oksydacyjnym, stanem zapalnym czy zaburzeniami metabolicznymi tak szybko odbijają się na jego funkcjonowaniu.

Profesor zwrócił uwagę na paradoks współczesności. Z jednej strony budujemy coraz potężniejsze komputery i systemy sztucznej inteligencji, z drugiej – nadal nie rozumiemy w pełni biologicznego mechanizmu działania ludzkiego mózgu. Nawet najbardziej zaawansowane superkomputery nie są w stanie odtworzyć jego elastyczności, adaptacyjności i zdolności do tworzenia świadomości. Jednocześnie właśnie ten niezwykły organ jest podatny na procesy degeneracyjne, które w wielu przypadkach okazują się nieodwracalne.

Zapobieganie

Prof. dr hab. inż. Dominik Szwajgier wielokrotnie wracał do jednego wniosku – w przypadku chorób neurodegeneracyjnych medycyna nadal jest znacznie słabsza od profilaktyki. To zdanie może brzmieć banalnie, ale w kontekście choroby Alzheimera nabiera dramatycznego znaczenia.

Według danych epidemiologicznych liczba osób cierpiących na demencję rośnie lawinowo. Starzejące się społeczeństwa Europy i świata sprawiają, że problem ten przestaje być tematem medycznym, a staje się problemem społecznym, ekonomicznym i cywilizacyjnym. Wielu ludzi nadal uważa utratę pamięci za „naturalny element starości”. Tymczasem współczesna neurologia coraz wyraźniej pokazuje, że procesy neurodegeneracyjne zaczynają się często wiele lat wcześniej – zanim pojawią się pierwsze objawy.

To właśnie dlatego styl życia staje się tak istotny. Nie chodzi wyłącznie o dietę. Podczas wykładu mocno podkreślano znaczenie:

• jakości snu,
• aktywności fizycznej,
• relacji społecznych,
• ograniczania przewlekłego stresu,
• kontroli zespołu metabolicznego,
• unikania samotności,
• dbania o słuch i wzrok,
• odpowiedniej suplementacji.

Brzmi to bardziej jak filozofia zdrowego życia niż nowoczesna neurologia, ale właśnie w tym tkwi paradoks współczesnej nauki – coraz częściej wracamy do rzeczy podstawowych.

Beta-amyloid – „but w drzwiach” układu nerwowego

Jednym z najbardziej obrazowych momentów wykładu było porównanie beta-amyloidu do buta wsuniętego w drzwi. To uproszczenie pozwala zrozumieć mechanizm, który dla wielu osób pozostaje abstrakcyjny. W zdrowym mózgu neurony komunikują się ze sobą za pomocą impulsów nerwowych i neuroprzekaźników. To dzięki tej komunikacji pamiętamy, uczymy się, kojarzymy fakty i tworzymy wspomnienia.

Problem pojawia się wtedy, gdy w mózgu zaczynają gromadzić się patologiczne formy beta-amyloidu. To charakterystyczne białko uznawane jest za jeden z głównych biologicznych markerów choroby Alzheimera i właśnie jego złogi obserwuje się w mózgach osób cierpiących na tę chorobę. Tworzą one złogi, które zaburzają przekazywanie sygnałów pomiędzy neuronami. Profesor porównał to do sytuacji, w której ktoś wkłada but w drzwi – drzwi nie mogą się zamknąć, mechanizm przestaje działać prawidłowo.

Drugim istotnym elementem jest białko tau. W zdrowym neuronie odpowiada ono za stabilność struktury komórki nerwowej. Jednak w wyniku patologicznych procesów dochodzi do hiperfosforylacji białka tau, co prowadzi do deformacji neuronów i utraty ich funkcji. Neuron staje się „wiotki”, traci zdolność prawidłowej komunikacji. To właśnie między innymi te dwa procesy uznawane są za główne mechanizmy związane z rozwojem choroby Alzheimera.

Najciekawsze odkrycie ostatnich lat? Mikroflora jelitowa

Jeszcze kilkanaście lat temu większość ludzi traktowała bakterie jelitowe głównie jako temat związany z trawieniem. Dziś coraz więcej badań wskazuje, że mikrobiota jelitowa może wpływać na funkcjonowanie mózgu. I właśnie ten wątek wywołał podczas wykładu ogromne zainteresowanie.

Profesorowie zwracali uwagę na tzw. oś jelita–mózg. To dwukierunkowy system komunikacji między układem pokarmowym a układem nerwowym. Badania pokazują, że skład mikrobioty u osób z chorobą Alzheimera różni się od składu mikrobioty osób zdrowych. Co więcej – zależność działa prawdopodobnie w obie strony. Choroba neurodegeneracyjna może zmieniać mikrobiotę, ale zaburzenia mikrobioty mogą także zwiększać ryzyko rozwoju chorób neurodegeneracyjnych.

To temat fascynujący, bo oznacza, że bakterie zamieszkujące nasze jelita mogą wpływać:

• na stan zapalny organizmu,
• produkcję neuroprzekaźników,
• funkcjonowanie układu odpornościowego,
• nastrój,
• jakość snu,
• procesy poznawcze.

Jeszcze bardziej interesujące były wnioski dotyczące żywności fermentowanej. Podczas wykładu padło wręcz zachęcające stwierdzenie: „Fermentujmy wszystko, co się da”. Oczywiście była to półżartobliwa forma przekazu, ale dobrze oddaje kierunek współczesnych badań. Fermentacja mlekowa od wieków była obecna w tradycyjnych dietach wielu kultur. Kapusta kiszona, ogórki kiszone, kefiry, zakwasy czy fermentowane napoje roślinne wracają dziś do łask nie jako moda, ale jako element potencjalnie wspierający zdrowie metaboliczne i neurologiczne.

Sen – nocna oczyszczalnia mózgu

Wielu uczestników wykładu prawdopodobnie najbardziej zapamiętało fragment dotyczący snu. Profesorowie opisali mechanizm, który jeszcze kilkanaście lat temu praktycznie nie funkcjonował w popularnej świadomości. Podczas snu mózg uruchamia system oczyszczania. Zmniejsza się poziom noradrenaliny, zwiększa przestrzeń pomiędzy komórkami, a płyn mózgowo-rdzeniowy zaczyna efektywniej przepływać przez tkanki nerwowe.

W tym czasie usuwane są produkty przemiany materii, wolne rodniki oraz część toksycznych białek, w tym beta-amyloid. To właśnie dlatego chroniczny brak snu może mieć tak destrukcyjny wpływ na funkcjonowanie mózgu. Wykład bardzo mocno podkreślał, że nawet jedna nieprzespana noc może zwiększać ilość niekorzystnych związków w układzie nerwowym.

To niezwykle ważna obserwacja dla współczesnego społeczeństwa. Żyjemy w kulturze, która przez lata gloryfikowała niedosypianie. Praca do późna, nieustanna aktywność, nocne korzystanie z telefonu, przewlekły stres – wszystko to zaczyna być postrzegane nie jako oznaka produktywności, ale jako realne zagrożenie neurologiczne.

Alkohol, polifenole i biodostępność – temat znacznie bardziej złożony, niż się wydaje

Jednym z najbardziej interesujących i jednocześnie najbardziej nieoczywistych fragmentów wykładu był temat etanolu oraz jego związku z biodostępnością polifenoli. W przestrzeni publicznej alkohol najczęściej omawiany jest wyłącznie w kontekście toksyczności. Tymczasem podczas wykładu prof. dr hab. inż. Dominik Szwajgier zwracał uwagę na znacznie bardziej złożony mechanizm biologiczny.

Nie chodziło o promowanie alkoholu jako substancji prozdrowotnej, lecz o zrozumienie, w jaki sposób niewielkie ilości etanolu mogą wpływać na wchłanianie określonych związków bioaktywnych. Profesor podkreślał, że wiele polifenoli bardzo słabo rozpuszcza się w wodzie i jeszcze gorzej wchłania się w jelicie cienkim. Organizm dodatkowo szybko traktuje je jako ksenobiotyki, czyli substancje obce, które należy unieszkodliwić i usunąć.

I właśnie tutaj pojawia się rola etanolu. Etanol jest rozpuszczalnikiem o innych właściwościach niż woda. Potrafi ekstrahować z roślin związki, których nie udałoby się skutecznie pozyskać przy użyciu samej wody. To dlatego klasyczne nalewki roślinne od setek lat funkcjonowały w zielarstwie nie tylko jako tradycja, ale również jako forma technologii ekstrakcji substancji aktywnych.

Podczas wykładu bardzo wyraźnie wybrzmiał także temat biodostępności. Profesor tłumaczył, że niewielkie ilości etanolu mogą wpływać na zwiększenie przepuszczalności i efektywności wchłaniania części związków polifenolowych w jelicie cienkim. W praktyce oznacza to, że ten sam związek roślinny może działać inaczej w zależności od formy podania.

I właśnie w tym kontekście pojawiła się tzw. zależność w kształcie litery J. Nie odnosiła się ona do samego alkoholu jako takiego, lecz do efektywności działania i wchłaniania związków bioaktywnych obecnych między innymi w winie czy ekstraktach roślinnych. Zbyt mała ilość etanolu może nie zapewniać odpowiedniej biodostępności części polifenoli, natomiast nadmierna ilość alkoholu zaczyna działać toksycznie i niweluje potencjalne korzyści.

To bardzo ważne rozróżnienie. Wykład nie próbował budować narracji typu „alkohol jest zdrowy”. Raczej pokazywał, że w fitochemii i nutraceutykach ogromne znaczenie ma technologia ekstrakcji, forma podania oraz mechanizmy wchłaniania. Właśnie dlatego profesorowie tak mocno podkreślali, że nie można analizować pojedynczych substancji w oderwaniu od całego biologicznego kontekstu organizmu.

Aktywność fizyczna – stres, który pomaga

W podobny sposób omawiano aktywność fizyczną. Umiarkowany wysiłek działa jak kontrolowany stres biologiczny. Organizm uruchamia mechanizmy adaptacyjne, zwiększa aktywność układu odpornościowego i poprawia zdolność regeneracji. Jednocześnie profesorowie podkreślali, że nadmierny wysiłek może działać odwrotnie.

To ważne, ponieważ współczesny świat często promuje skrajności: albo całkowity brak ruchu, albo obsesyjne treningi. Tymczasem wiele badań sugeruje, że mózg najlepiej reaguje na regularną, umiarkowaną aktywność:

• spacery,
• jazdę na rowerze,
• ćwiczenia aerobowe,
• trening siłowy o rozsądnej intensywności,
• kontakt z naturą.

Polifenole – roślinna chemia przyszłości?

Najbardziej fascynująca część wykładu dotyczyła jednak polifenoli. Dla wielu osób to słowo brzmi tajemniczo, choć związki polifenolowe obecne są praktycznie codziennie na naszych talerzach. Znajdziemy je między innymi w owocach jagodowych, aronii, czarnej jagodzie, winogronach, zielonej herbacie, kakao, ziołach, warzywach, kawie i przyprawach.

To ogromna grupa związków roślinnych, których znamy już tysiące. Ich rola przez lata była sprowadzana głównie do działania przeciwutleniającego. Dziś wiemy, że ich wpływ na organizm jest znacznie bardziej złożony.

Prof. dr hab. inż. Dominik Szwajgier opisywał, że polifenole mogą:

• ograniczać stres oksydacyjny,
• wpływać na procesy zapalne,
• oddziaływać na ekspresję genów,
• modulować działanie enzymów,
• wiązać jony metali,
• wpływać na toksyczność beta-amyloidu,
• wspierać regenerację innych przeciwutleniaczy.

To właśnie ten wielokierunkowy mechanizm działania wydaje się najciekawszy. Współczesna medycyna przez lata szukała pojedynczej „magicznej cząsteczki”. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że organizm funkcjonuje jak sieć naczyń połączonych. Być może skuteczniejsze okazują się strategie działające jednocześnie na wielu poziomach.

Problem biodostępności – organizm nie chce wszystkiego wchłonąć

I tutaj pojawił się jeden z najciekawszych aspektów technologicznych całego projektu. Profesorowie podkreślali, że polifenole mają poważny problem – organizm słabo je wchłania. Część z nich wiąże się ze składnikami pokarmowymi, część jest szybko metabolizowana i usuwana, a część praktycznie nie dociera do mózgu.

To właśnie dlatego stworzenie skutecznej formuły nie polega jedynie na zmieszaniu kilku ekstraktów roślinnych. Kluczowe staje się:

• odpowiednie dobranie składników,
• forma podania,
• szybkość uwalniania,
• pora przyjmowania,
• liczba dawek,
• a nawet technologia produkcji.

Dziewięć miesięcy pracy i dziewięćdziesiąt kilogramów owoców

Prof. dr hab. Ewa Baranowska-Wójcik opisała proces tworzenia preparatu polifenolowego. Była to część wyjątkowo interesująca, bo pokazywała, ile realnej pracy laboratoryjnej kryje się za produktem, który później trafia na półkę. Naukowcy przerobili około 90 kilogramów siedmiu gatunków owoców. Stosowano obróbkę enzymatyczną, filtrację, mikrofiltrację, ultrafiltrację, zagęszczanie próżniowe i liofilizację.

Celem było uzyskanie preparatu o kontrolowanym uwalnianiu. Dlaczego to takie ważne? Ponieważ gwałtowne uwolnienie dużej ilości polifenoli niekoniecznie oznacza lepszy efekt. Organizm może je szybko usunąć. Znacznie korzystniejsze może być stopniowe, wydłużone uwalnianie niewielkich dawek. To trochę jak podlewanie roślin. Jednorazowe wlanie ogromnej ilości wody nie zawsze daje lepszy efekt niż regularne, spokojne nawadnianie.

Co istotne, projekt nie zakończył się wyłącznie na publikacjach naukowych i badaniach laboratoryjnych. Podczas wykładu wielokrotnie podkreślano, że udało się doprowadzić do jego realnej komercjalizacji. We współpracy z firmą Invent Farm z Lublina powstał preparat polifenolowy Nerosanaps Formuła 7, będący praktycznym efektem kilku lat badań nad biodostępnością, kontrolowanym uwalnianiem oraz neuroprotekcyjnym potencjałem związków polifenolowych.

To szczególnie interesujące, ponieważ bardzo wiele projektów naukowych kończy się wyłącznie na etapie publikacji i konferencji. W tym przypadku udało się przejść pełną drogę – od badań podstawowych, przez eksperymenty laboratoryjne i badania na modelach zwierzęcych, aż po stworzenie gotowego produktu dostępnego na rynku. Profesorowie podkreślali również, że projekt był realizowany w ramach programu Tango 2 wspierającego komercjalizację badań naukowych oraz współpracę pomiędzy nauką a biznesem.

Żelki, kapsułki i… sztuczny przewód pokarmowy

Jednym z najbardziej spektakularnych elementów prezentacji był opis laboratoryjnego modelu przewodu pokarmowego. Brzmi futurystycznie? A jednak taki system istnieje. Naukowcy potrafią symulować trawienie w jamie ustnej, warunki panujące w żołądku, procesy zachodzące w jelicie cienkim, fermentację w jelicie grubym oraz aktywność bakterii jelitowych.

W praktyce oznacza to możliwość badania biodostępności składników, ich stabilności, interakcji pomiędzy substancjami, wpływu na mikrobiotę i szybkości uwalniania. Model wykorzystuje enzymy, kontrolę pH, symulację temperatury ciała oraz membrany imitujące ścianę jelita. To właśnie dzięki takim badaniom można ocenić, czy dana substancja ma szansę zostać wchłonięta przez organizm.

Dla przeciętnego konsumenta suplement to często po prostu kapsułka. Tymczasem z punktu widzenia nauki najważniejsze pytanie brzmi: czy organizm rzeczywiście potrafi wykorzystać zawarte w niej związki?

Neurodegeneracja jako problem cywilizacyjny

Podczas wykładu wyraźnie wybrzmiewał jeszcze jeden ważny motyw. Choroby neurodegeneracyjne nie są wyłącznie problemem neurologów. To efekt stylu życia współczesnego człowieka. Przewlekły stres, izolacja społeczna, brak snu, zanieczyszczenie środowiska, ultraprzetworzona żywność, siedzący tryb życia i zaburzenia metaboliczne tworzą środowisko, w którym mózg funkcjonuje coraz gorzej.

Co ciekawe, raporty cytowane podczas wykładu wskazują, że wiele czynników ryzyka jest modyfikowalnych. To niezwykle istotne. Oznacza bowiem, że część ryzyka można realnie ograniczać. Nie istnieje jedna cudowna tabletka, ale istnieje suma codziennych decyzji.

Dlaczego temat polifenoli może być przełomowy?

Być może największą wartością tego typu badań nie jest stworzenie kolejnego suplementu. Znacznie ważniejsze może okazać się zrozumienie, że rośliny zawierają tysiące aktywnych biologicznie substancji, których działania dopiero zaczynamy odkrywać.

Współczesna dietetyka przez lata skupiała się głównie na białku, tłuszczach, węglowodanach, witaminach i minerałach. Tymczasem świat fitochemii jest znacznie bardziej złożony. Polifenole prawdopodobnie nie działają jak klasyczne leki. Nie blokują pojedynczego receptora. Raczej modulują dziesiątki procesów jednocześnie. To może tłumaczyć, dlaczego dieta bogata w różnorodne produkty roślinne tak często wiąże się z lepszym zdrowiem metabolicznym i neurologicznym.

Nauka wraca do natury – ale już innym językiem

Najciekawsze w całym wykładzie było chyba to, że współczesna nauka zaczyna opisywać językiem biologii molekularnej rzeczy znane od pokoleń: fermentowaną żywność, zioła, nalewki, ruch, sen i kontakty społeczne. Jeszcze niedawno wiele z tych tematów uznawano za „mało naukowe”. Dziś pojawiają się w najbardziej prestiżowych czasopismach medycznych.

Oczywiście nie oznacza to, że każdy produkt naturalny działa ani że medycyna akademicka przegrywa z zielarstwem. Wręcz przeciwnie. Najciekawsze wydaje się właśnie połączenie obu światów: tradycyjnej wiedzy o roślinach oraz nowoczesnych metod badawczych.

Czy da się zatrzymać chorobę Alzheimera?

Na to pytanie nadal nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Wykład jasno pokazywał, że współczesna medycyna nadal ma ogromne ograniczenia. Choć rozwijane są nowoczesne terapie, w tym przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko beta-amyloidowi, nadal pojawiają się poważne problemy: wysokie koszty, ryzyko działań niepożądanych, ograniczona skuteczność i trudności z odwróceniem już istniejących zmian.

Dlatego coraz więcej uwagi poświęca się profilaktyce. Nie spektakularnej. Nie medialnej. Ale codziennej. I być może właśnie to jest najważniejszy wniosek z całego wykładu.

Mózg potrzebuje czegoś więcej niż kalorii

Współczesny człowiek nauczył się liczyć kalorie, makroskładniki, kroki, tętno i wyniki badań. Znacznie trudniej policzyć jakość relacji, poziom przewlekłego stresu, ilość snu, poczucie sensu, samotność i przeciążenie informacyjne. A właśnie te elementy coraz częściej pojawiają się w badaniach nad neurodegeneracją.

To niezwykłe, że podczas targów zielarskich mówi się dziś nie tylko o ziołach, ale także o biologii snu, mikrobiocie, ekspresji genów i neuroimmunologii. To pokazuje, jak bardzo zmienia się nasze rozumienie zdrowia.

Ożarów jako symbol nowego podejścia

Targi zielarskie w Ożarowie od lat były miejscem spotkania tradycji z praktyką. Jednak tegoroczny wykład pokazał coś jeszcze. Coraz częściej granica pomiędzy „medycyną naturalną” a nowoczesną nauką zaczyna się zacierać. Nie dlatego, że nauka odrzuca rygor badań. Wręcz przeciwnie. Dlatego, że zaczyna bardzo dokładnie analizować to, co przez lata funkcjonowało intuicyjnie.

Polifenole, fermentacja, mikrobiota, aktywność fizyczna czy sen przestają być tematami niszowymi. Stają się elementem poważnej debaty o przyszłości zdrowia publicznego.

Co możemy zrobić już dziś?

Być może najcenniejsze w całym wykładzie było to, że nie pozostawiał uczestników z poczuciem bezradności. Nie padła obietnica „cudownego leku”. Padło natomiast kilka prostych, ale bardzo mocnych wniosków: dbaj o sen, ruszaj się regularnie, ogranicz przewlekły stres, utrzymuj relacje społeczne, jedz różnorodne produkty roślinne, nie ignoruj zdrowia metabolicznego, dbaj o mikrobiotę i nie lekceważ profilaktyki.

To nie brzmi spektakularnie. Ale właśnie problem z profilaktyką polega na tym, że jej efekty są niewidoczne. Nie widzimy choroby, której udało się uniknąć.

Nauka przyszłości może być bardziej „roślinna”, niż sądzimy

Jeżeli w najbliższych latach nastąpi przełom w profilaktyce neurodegeneracji, prawdopodobnie nie będzie polegał na jednej magicznej substancji. Znacznie bardziej prawdopodobne wydaje się podejście wielokierunkowe: łączenie żywienia, aktywności fizycznej, higieny snu, wsparcia mikrobioty, substancji bioaktywnych, redukcji stanu zapalnego i profilaktyki metabolicznej.

I właśnie dlatego wykład prof. dr hab. inż. Dominika Szwajgiera oraz prof. dr hab. Ewy Baranowskiej-Wójcik był tak interesujący. Nie oferował prostych odpowiedzi. Pokazywał raczej, że mózg człowieka jest częścią ogromnego biologicznego ekosystemu. A zdrowie neurologiczne zaczyna się znacznie wcześniej niż w gabinecie neurologa.

Być może zaczyna się przy stole, podczas spaceru, w czasie snu, w jelitach, a czasem nawet w kiszonym słoiku stojącym w kuchni.

Źródła i inspiracje

Artykuł powstał na podstawie wykładu prof. dr hab. inż. Dominika Szwajgiera oraz prof. dr hab. Ewy Baranowskiej-Wójcik wygłoszonego podczas Targów Zielarskich w Ożarowie 23 maja 2026 r., rozszerzonego o aktualne kierunki badań dotyczących choroby Alzheimera, mikrobioty jelitowej, osi jelita–mózg, polifenoli, neurozapalania, biodostępności związków roślinnych oraz profilaktyki neurodegeneracyjnej.

W tekście wykorzystano także wnioski płynące z publikacji naukowych dotyczących raportów Lancet Commission on Dementia Prevention, badań nad polifenolami i stresem oksydacyjnym, badań nad snem i układem glimfatycznym, metaanaliz dotyczących mikrobioty jelitowej oraz badań nad aktywnością fizyczną i funkcjami poznawczymi.

Warto podkreślić, że nauka dotycząca chorób neurodegeneracyjnych rozwija się bardzo dynamicznie, a wiele omawianych mechanizmów nadal pozostaje przedmiotem intensywnych badań. Jedno jednak wydaje się coraz bardziej oczywiste: mózg nie funkcjonuje w oderwaniu od reszty organizmu. I być może właśnie to jest najważniejsza lekcja, jaką można było wynieść z Ożarowa.