Podróże kształcą, rozwijają horyzonty i pozwalają odpocząć. Jednak dla milionów ludzi na całym świecie każda wyprawa samochodem, statkiem czy samolotem wiąże się z paraliżującym strachem przed własnym organizmem. Dlaczego? Ponieważ choroba lokomocyjna - kinetoza - potrafi w kilka minut zmienić długo wyczekiwane wakacje w prawdziwy fizyczny koszmar. Choć często traktujemy ją jako drobną niedogodność - w rzeczywistości kinetoza jest skomplikowanym zaburzeniem neurobiologicznym. Dlaczego nasz mózg reaguje nudnościami na płynną jazdę po autostradzie? Kto jest najbardziej narażony na te nieprzyjemne dolegliwości? Jakie naturalne metody i zmiany w diecie poparte badaniami naukowymi mogą uratować nasz wyjazd? Czy ekologiczne, ziołowe herbatki rzeczywiście działają na chorobę lokomocyjną? W dzisiejszym tekście przyjrzymy się najważniejszym aspektom choroby lokomocyjnej - od biologicznych mechanizmów, przez ziołolecznictwo i dietę, aż po listę najczęstszych błędów, które nieświadomie popełniamy w podróży.
Czym jest choroba lokomocyjna?
Nie wszyscy wiedzą, że choroba lokomocyjna nie jest w ścisłym tego słowa znaczeniu chorobą organiczną czy zakaźną. To prawidłowa, choć nadmierna reakcja fizjologiczna zdrowego układu nerwowego na specyficzny bodziec - rozbieżność informacji docierających do mózgu z różnych narządów zmysłów. W medycynie stan ten tłumaczy się za pomocą tak zwanej “teorii konfliktu sensorycznego”, zaproponowanej przez Reasona i Branda w latach 70. XX wieku. Jak dochodzi do “awarii” w mózgu?
Oceną naszego położenia w przestrzeni i ruchu zarządzają trzy główne układy:
- Narząd przedsionkowy (błędnik) - zlokalizowany w uchu wewnętrznym, wyczuwa przyspieszenie liniowe i kątowe oraz siłę grawitacji.
- Wzrok - rejestrujący zmianę otoczenia i przesuwanie się obiektów względem ciała.
- Propriocepcja (czucie głębokie) - czyli receptory w mięśniach, ścięgnach i stawach wysyłają sygnały o napięciu ciała i jego pozycji.
To właśnie dlatego gdy jedziesz samochodem na tylnym siedzeniu i czytasz książkę:
- Twoje oczy widzą nieruchome strony książki i wnętrze pojazdu - wysyłają do mózgu informację “stoimy w miejscu”.
- Twój błędnik wyczuwa drgania, zakręty, hamowanie i przyspieszanie - wysyła informację “poruszamy się z dużą prędkością”.
- Mózg otrzymuje dwa sprzeczne komunikaty.
Według ewolucyjnych hipotez neurobiologicznych mózg interpretuje tę nagłą i nienaturalną niezgodność sygnałów sensorycznych jako objaw zatrucia substancją neurotoksyczną (na przykład trującymi jagodami lub grzybami, które wywołują omamy i zaburzenia równowagi). W odpowiedzi układ autonomiczny uruchamia odruch obronny - wywołując mdłości i wymioty, aby jak najszybciej pozbyć się potencjalnej toksyny z organizmu.
Choroba lokomocyjna - poznaj najpopularniejsze objawy
- Ziewanie i senność - to jeden z pierwszych, nieoczywistych sygnałów zmęczenia układu nerwowego.
- Uczucie ciężkości w głowie - lekkie zawroty głowy i trudność z skupieniem wzroku.
- Dyskomfort w nadbrzuszu - dziwne uczucie "pustki" lub "przewracania się" w żołądku.
- Bladość skóry - wynik skurczu obwodowych naczyń krwionośnych na skutek pobudzenia układu współczulnego.
-
Zimne poty - występujące głównie na czole, pod nosem i na dłoniach.
-
Ślinotok - nadmierne wydzielanie śliny stanowiące naturalną ochronę jamy ustnej i zębów przed kwasem żołądkowym.
-
Nudności i wymioty - gwałtowne skurcze żołądka, które w przeciwieństwie do zatrucia pokarmowego nie przynoszą trwałej ulgi – nudności nawracają tak długo, jak długo trwa ruch.
-
Bóle i zawroty głowy - odczuwane jako tętniący ucisk w okolicach skroni.
-
Skrajne osłabienie i apatia - chory staje się bierny, obojętny na otoczenie i marzy wyłącznie o zatrzymaniu pojazdu.
Kto jest szczególnie narażony na chorobę lokomocyjną?
Chociaż kinetoza może dotknąć każdego człowieka z sprawnym błędnikiem (osoby głuchonieme z uszkodzonym błędnikiem są na nią całkowicie odporne), statystyki i badania epidemiologiczne wskazują na wyraźne grupy podwyższonego ryzyka:
Dzieci w wieku 2-12 lat
To grupa o najwyższej podatności. Układ nerwowy i błędnik małego dziecka wciąż się rozwijają, a integracja sygnałów wzrokowo-przedsionkowych nie działa jeszcze tak sprawnie jak u dorosłych. Przed 2. rokiem życia kinetoza występuje niezwykle rzadko, ponieważ niemowlęta spędzają większość czasu w pozycji leżącej, a ich błędnik inaczej przetwarza sygnały ruchu.
Kobiety - szczególnie w ciąży i podczas menstruacji
Kobiety zgłaszają chorobę lokomocyjną znacznie częściej niż mężczyźni. Istotną rolę odgrywają tu wahania hormonalne - głównie zmiany poziomu estrogenów i progesteronu, które wpływają na wrażliwość ośrodkowego układu nerwowego oraz pracę przewodu pokarmowego. U kobiet w ciąży (zwłaszcza w 1. trymestrze) nachodzenie na siebie nudności ciężarnych i kinetozy daje wyjątkowo silne objawy.
Osoby cierpiące na migreny
Badania wykazują silną korelację między skłonnością do migren (zwłaszcza migreny przedsionkowej) a chorobą lokomocyjną. Mózg migrenika posiada zmniejszoną zdolność do odsiewania bodźców - co czyni go bardziej wrażliwym na konflikt sensoryczny.
Pasażerowie
Kierowca pojazdu niezmiernie rzadko cierpi na chorobę lokomocyjną. Dlaczego? Ponieważ jego mózg stale wykonuje przewidywanie motoryczne. Skręcając kierownicą czy naciskając hamulec - kierowca z góry wie, jakiego ruchu ciała należy się spodziewać. Oczy i błędnik pracują w pełnej harmonii. Pasażer jest jedynie biernym odbiorcą ruchu, dlatego to jego częściej dotyka choroba.
Choroba lokomocyjna - co mówi nauka?
- Choroba lokomocyjna zaczyna się w mózgu, nie w żołądku - najbardziej akceptowana naukowo teoria mówi, że choroba lokomocyjna pojawia się, gdy mózg otrzymuje sprzeczne informacje z układu równowagi, wzroku i czucia głębokiego (propriocepcji). Mózg otrzymuje dwa różne komunikaty i uruchamia reakcję, której częścią są nudności i wymioty. Najistotniejsze badania w tym aspekcie to Reason JT, Brand JJ (1975), Motion Sickness, London: Academic Press. To klasyczna praca, która położyła fundamenty pod teorię konfliktu sensorycznego - w której autorzy zaproponowali dwie ważne kwestie:
- Mózg posiada “model” oczekiwanych ruchów.
- Gdy rzeczywiste sygnały nie pasują do tego modelu, pojawia się reakcja choroby lokomocyjnej.
- To, dlaczego organizm reaguje nudnościami nie zostało całkowicie wyjaśnione - wiadomo jednak, że w mechanizm zaangażowany jest układ przedsionkowy (błędnik), pień mózgu, obszary odpowiedzialne za nudności i wymioty oraz układ autonomiczny - a objawy takie jak pocenie się, ślinienie, bladość czy przyspieszone bicie serca, wynikają z aktywacji autonomicznego układu nerwowego.
- Podatność na chorobę lokomocyjną rośnie po ukończeniu 2. roku życia i osiąga szczyt około 7-12 roku życia. Później zwykle maleje. Dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że układ równowagi i zdolność adaptacji mózgu nadal dojrzewają. Co więcej, badania (Yates BJ, Miller AD, Lucot JB (1998), Physiology of vestibular nausea: an update, American Journal of Physiology) wykazują związek między migreną a większą podatnością na chorobę lokomocyjną. Badanie to opisuje związki między układem przedsionkowym, nudnościami i reakcjami autonomicznymi.
- Na kinetozę można się “uodpornonić”. Mózg może się zaadaptować, a proces ten nazywa sie “habituacją”. Przykładem jest między innymi treningi adaptacyjny przed lotami kosmicznymi, jaki przechodzą astronauci. Oznacza to, że powtarzana ekspozycja na bodziec ruchowy może nauczyć mózg nowych zależności między sygnałami zmysłowymi.
-
Najlepiej przebadanie farmakologiczne metody to dimenhydrynat, difenhydramina, meklizyna (w krajach, gdzie jest dostępna). To substancje, które działają głównie przez wpływ na receptory histaminowe w układzie przedsionkowym.
Jak radzić sobie z chorobą lokomocyjną? Odkryj prozdrowotne działanie imbiru i mięty
Zioła i wyciągi roślinne o udowodnionym działaniu
Imbir lekarski
Mięta pieprzowa
- koper włoski (który wykazuje działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie),
- rumianek (wpływający na napięcie mięśni przewodu pokarmowego),
- melisa lekarska (działająca uspokajająco),
- lukrecja (ze względu na swoją skuteczność przy refluksie),
- kardamon (tradycyjnie używany na wzdęcia, nudności, niestrawność),
- bazylia (stosowana w medycynie tradycyjnej na problemy trawienne).
Domowe sposoby na chorobę lokomocyjną - co warto wiedzieć?
Akupresura punktu Neiguan oraz optymalizacja pozycji
Punkt P6 (Perkardium 6) znajduje się na wewnętrznej stronie przedramienia, około trzech szerokości palca powyżej nadgarstka, pomiędzy dwoma ścięgnami. Dlaczego działa? Ponieważ to właśnie ucisk tego punktu stymuluje włókna nerwowe, które wysyłają sygnały do rdzenia kręgowego i mózgu, hamując wstępujące impulsy naczynioruchowe i żołądkowe. Przeglądy systematyczne wskazują na skuteczność opasek akupresurowych w łagodzeniu mdłości u części populacji.
Choroba lokomocyjna - tych błędów nie popełniaj w podróży!
- Czytania książek i przeglądanie telefonu - to najprostsza droga do wywołania gwałtownej reakcji sensorycznej. Wzrok skupiony na statycznym ekranie oddalonym o 30 cm od oczu w skręcającym aucie natychmiast wyzwala konflikt w mózgu.
- Jazdy tyłem do kierunku jazdy - ponieważ nasila dysonans poznawczy (mózg widzi oddalający się krajobraz, podczas gdy błędnik rejestruje ruch do przodu).
- Wpatrywania się w szyby boczne - szybko przesuwający się przed oczami krajobraz (bliskie drzewa, słupy) wywołuje oczopląs optokinetyczny, który potęguje zawroty głowy.
- “Zamykania się” w dymie i zapachach - palenie papierosów w aucie, używanie mocnych perfum czy włączony zamknięty obieg powietrza z zapachową choinką drastycznie drażnią ośrodek wymiotny w mózgu.
- Skupiania uwagi na mdłościach - lęk nasila wyrzut adrenaliny i pobudza układ współczulny, co przyspiesza wystąpienie objawów. Warto wdrożyć wolne, głębokie oddychanie przeponowe.
Czy warto unikać podróży mając chorobę lokomocyjną?
Czy osoba cierpiąca na silną kinetozę powinna całkowicie zrezygnować z wyjazdów? Zdecydowanie nie. Unikanie podróży prowadzi do tak zwanego “lęku antycypacyjnego”, który często staje się samospełniającą się przepowiednią. Co ciekawe, mózg człowieka posiada zdolność przyzwyczajania się. Astrofizycy i marynarze doskonale znają to zjawisko - po kilku dniach spędzonych na morzu mózg "uczy się" nowego wzorca ruchu i przestaje traktować go jako zagrożenie. Im częściej eksponujemy organizm na kontrolowany ruch (z zachowaniem zasad profilaktyki), tym bardziej tonizujemy reakcję błędnika.
Choroba lokomocyjna a dieta w podróży - co jeść, aby czuć się dobrze?
- dania smażone i tłuste,
- napoje gazowane,
- kawa oraz alkohol,
- ostre przyprawy.
- napar z imbiru,
- woda niegazowana,
- suche przekąski,
- węglowodany złożone.
Jak przygotować się na podróż mając chorobę lokomocyjną?
